Mộc bản Phật giáo Huế: Đánh thức một "ký ức ngủ quên" của nhân loại

Mộc bản tại Trung tâm lưu trữ và nghiên cứu Phật giáo Việt Nam tại Huế.

Một kho tư liệu quý hiếm đang hiện hữu giữa đời sống

Không nằm trong các kho lưu trữ khép kín, không được bảo quản theo mô hình bảo tàng hóa hoàn chỉnh, mộc bản Phật giáo Huế hiện vẫn đang tồn tại ngay trong không gian sống của các ngôi chùa cổ kính, từ các chùa Từ Đàm, Thiên Mụ, Từ Hiếu đến Quốc Ân, Giác Lâm, Tường Vân…

Kết quả khảo sát bước đầu của Thượng toạ, Tiến sĩ Thích Không Nhiên trong bài viết “Bước đầu khảo sát Di sản Mộc bản Phật giáo Huế” (Tạp chí Liễu Quán, số  6, tháng 8-2015) cho thấy, toàn thành phố hiện còn khoảng 2.933 ván khắc, phân bố tại 13 cơ sở lưu trữ khác nhau. Đây là con số không nhỏ, nếu so sánh với một số di sản tư liệu tương tự đã được UNESCO ghi danh, đặc biệt nếu đặt trong bối cảnh nhiều di sản tư liệu tương tự ở các quốc gia khác đã thất tán hoặc chỉ còn lại rời rạc.

Điều đáng nói là, phần lớn những mộc bản này không phải là những hiện vật “đã chết”, mà vẫn gắn với đời sống tôn giáo, nghi lễ, với nhịp sinh hoạt thường nhật của các tự viện. Chúng hiện diện như một phần của ký ức sống, vừa linh thiêng, vừa gần gũi.

Đó không chỉ là kinh sách mà còn là một hệ tri thức.

Nếu chỉ nhìn mộc bản như những bản in kinh Phật, chúng ta sẽ bỏ lỡ một tầng ý nghĩa sâu hơn. Trên thực tế, hệ thống mộc bản này chứa đựng các bộ kinh, luật, luận Phật giáo; những văn bản về khoa nghi, nghi lễ; dữ liệu về ngôn ngữ Hán – Nôm; và cả những giá trị về thư pháp, mỹ thuật, bố cục trang in…

Mỗi tấm mộc bản là một “trang sách” được khắc bằng tay, nhưng đồng thời cũng là một dấu tích của cả một hệ thống tri thức tiền hiện đại, nơi tôn giáo, học thuật và nghệ thuật hòa quyện.

Ở đó, chúng ta có thể đọc được cách người xưa tiếp cận thế giới tâm linh; cách triều đình và xã hội bảo trợ Phật giáo; và cả cách tri thức được truyền bá trong một thời kỳ chưa có công nghệ in ấn hiện đại.

Mộc bản khắc bộ kinh Cao Vương và kinh Quan Thế Âm tại bảo tàng gốm cổ Sông Hương.

Một “mắt xích” còn thiếu trong bức tranh di sản tư liệu Việt Nam

Việt Nam không phải là quốc gia xa lạ với loại hình di sản này. Mộc bản triều Nguyễn đã được UNESCO ghi danh từ năm 2009 với tư cách là một Di sản Tư liệu Thế giới. Tuy nhiên, nếu mộc bản triều Nguyễn phản ánh hệ thống quản trị nhà nước, thì mộc bản Phật giáo Huế lại mở ra một không gian khác: Không gian của đời sống tinh thần, của tôn giáo và cộng đồng.

Ở bình diện đó, mộc bản Phật giáo Huế không chỉ là sự bổ sung, mà còn là mảnh ghép hoàn chỉnh cho bức tranh di sản tư liệu Việt Nam, nơi mà Nhà nước và tôn giáo; cung đình và dân gian; học thuật và thực hành cùng song hành trong dòng chảy lịch sử.

Giá trị không chỉ của Huế, mà của khu vực và thế giới

Đặt trong so sánh quốc tế, mộc bản Phật giáo Huế mang những đặc trưng rất riêng: Không đồ sộ như Tripitaka Koreana (Hàn Quốc), nhưng lại có tính phân bố gắn với cộng đồng; không tập trung như các hệ thống mộc bản Trung Hoa, nhưng lại thể hiện rõ tính “di sản sống”; không thuần túy hành chính như mộc bản triều Nguyễn, mà phản ánh đời sống tinh thần rộng lớn và sâu sắc.

Chính sự giao thoa này tạo nên một giá trị đặc biệt: Đó là một kho tư liệu vừa mang tính học thuật, vừa mang tính thực hành, vừa mang tính cộng đồng.

Tuy vậy, di sản quý giá này có nguy cơ mai một chưa kịp được gọi tên!

Dẫu mang giá trị lớn, nhưng thực tế cho thấy, nhiều mộc bản đang xuống cấp do điều kiện bảo quản hạn chế; một số bị mối mọt, hư hỏng hoặc thất lạc, và chưa có hệ thống kiểm kê và số hóa đầy đủ…

Đáng lo ngại hơn, trong khi thế giới đang bước vào kỷ nguyên số hóa di sản, thì nhiều bộ mộc bản quý của Huế vẫn chưa được “đưa lên bản đồ” tri thức toàn cầu.

Nếu không có những hành động kịp thời, chúng ta có thể sẽ đánh mất không chỉ là hiện vật, mà là cả một phần ký ức của dân tộc.

Mộc bản khắc bộ kinh Phật thuyết A Di Đà, Bảo tàng gốm cổ Sông Hương.

Đã đến lúc đưa mộc bản Phật giáo Huế ra thế giới

Trong bối cảnh Huế vừa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, với định hướng phát triển “đô thị di sản - văn hóa - sinh thái - thông minh”, việc nhận diện và nâng tầm các di sản tư liệu là một bước đi tất yếu.

Đã đến lúc cần đặt ra một mục tiêu rõ ràng: Xây dựng hồ sơ đề cử “Mộc bản Phật giáo Huế” vào Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO.

Đây là việc cần làm ngay không chỉ vì một danh hiệu mới cho Huế.

Mà đó là một cơ chế bảo vệ di sản theo chuẩn quốc tế; cũng là một cơ hội để số hóa và phổ biến tri thức, và một cách để Huế khẳng định vị thế của mình trên bản đồ văn hóa thế giới.

Đại sứ Lê Thị Hồng Vân và đoàn công tác Bộ Ngoại giao khảo sát mộc bản Phật giáo 

tại bảo tàng gốm cổ Sông Hương.

Từ ký ức địa phương đến ký ức của nhân loại

Huế đã từng làm được điều đó với di sản vật thể và phi vật thể.

Và giờ đây, với mộc bản Phật giáo, chúng ta có cơ hội mở rộng thêm một chiều kích mới: di sản tư liệu.

Những tấm mộc bản tưởng như lặng im trong các ngôi chùa cổ kính, thực ra đang cất giữ những dòng chảy tư tưởng vốn có từ nhiều thế kỷ trước. Đó là những lớp trầm tích văn hóa, những ký ức chưa được kể hết…

Vấn đề không phải là chúng có giá trị hay không, mà là chúng ta có đủ quyết tâm để đánh thức giá trị ấy hay không. Bởi Mộc bản Phật giáo Huế không chỉ là di sản của riêng Huế.

Đó là ký ức của Việt Nam,  và hoàn toàn có thể trở thành ký ức của nhân loại./.

TS Phan Thanh Hải

Giám đốc Báo và Đài Phát thanh, Truyền hình Huế; nguyên Giám đốc Sở VHTT thành phố Huế; 

UV Thường vụ Hội DSVH Việt Nam