Ca trù làng Đông Dương

Làng Đông Dương được hình thành cách đây khoảng 600 năm. Theo các bậc cao tuổi kể lại, Ca trù đã có mặt ở đây trên 200 năm, từ thời Trịnh - Nguyễn phân tranh. Vào các dịp lễ hội truyền thống của làng, dân làng Đông Dương thường hát những bài ngợi ca quê hương, đất nước, ca ngợi những vị tiền bối có công khai khẩn lập làng. Với những giá trị độc đáo về âm nhạc và ca từ, ca trù dần dần đi vào cuộc sống thường nhật của dân làng Đông Dương. Những năm kháng chiến chống Mỹ ác liệt là vậy nhưng chiếu hát Ca trù ở làng Đông Dương vẫn tồn tại, vẫn “át” cả tiếng bom trong các ngày hội làng. Những năm cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, làng có các đoàn Ca trù đã đi diễn khắp nơi, từ Kinh đô Huế ra đến Kinh Bắc...

Trải qua nhiều biến cố của thời gian, Ca trù cũng như nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác mai một và dần dần bị lãng quên. Từ khi có Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, các giá trị văn hóa, trong đó có Ca trù dần dần được khôi phục và bảo tồn.

Được sự giúp đỡ của huyện và xã, làng Đông Dương đã thành lập Câu lạc bộ Ca trù nhằm sưu tầm những bài ca cổ, sáng tác thêm những bài ca mới và tổ chức tập luyện, biểu diễn, thu hút những nghệ nhân gắn bó với nghệ thuật Ca trù đã hàng chục năm nay, vẫn giữ gìn và lưu truyền cho các thế hệ con, cháu, đi đầu trong những người tham gia câu lạc bộ, dốc hết tâm sức truyền đạt cho các hội viên về nghệ thuật ca trù.

(Ảnh: TL)

Phải mất ba năm mới khôi phục lại được nghệ thuật Ca trù. Trong suốt thời gian ấy, các thành viên trong Câu lạc bộ đã tích cực tìm kiếm tư liệu cũ về Ca trù và tổ chức tập luyện dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân cao tuổi trong làng như Lê Tấn Đạt, Hồ Xuân Thể, Phạm Xuân Hộ. Nghệ nhân dân gian Ca trù Phạm Thị Thứu (mất năm 2007), lúc đó đã trên 80 tuổi vẫn vượt lên bệnh tật và tuổi già, gạt bỏ những khó khăn của cuộc sống thường nhật miệt mài truyền dạy các làn điệu cho con cháu xung quanh. Ông Hồ Xuân Thể đứng ra đảm nhiệm phần nhạc, truyền đạt kinh nghiệm sử dụng từng nhạc cụ cho các kép trong Câu lạc bộ. Từ đam mê giữ nghề, các nghệ nhân sưu tầm được 120 bài hát mở, hát phú, hát văn, hát khế... và tổ chức luyện tập biểu diễn được 50 bài. Hiện Câu lạc bộ Ca trù của làng Đông Dương có 10 thành viên, người cao tuổi nhất là nghệ nhân Hồ Xuân Thể, Phạm Xuân Hộ (70 tuổi), trẻ nhất là các đào Phạm Thị Dậu, Ngô Thị Lài, Ngô Thị Tâm (40 tuổi)...

Sau hơn 5 năm thành lập, Câu lạc bộ Ca trù của làng Đông Dương với 10 thành viên đã sưu tầm được 120 bài hát mở, hát phú, hát văn, hát khế... Hiện tại, mỗi tháng Câu lạc bộ Ca trù Đông Dương vẫn đều đặn sinh hoạt, tập luyện định kỳ vào những ngày rằm. Ca trù của làng Đông Dương ngày nay không chỉ hát trong lễ hội truyền thống của làng mà còn tham gia và đạt được giải cao trong các hội diễn do huyện và tỉnh tổ chức. Trước nguy cơ mai một của di sản Ca trù quê hương, năm 2007, đội ca trù nhí làng Đông Dương được thành lập, do Câu lạc bộ Ca trù làng Đông Dương phụ trách.

(Ảnh: TL)

Người đứng lớp đào tạo cho các thành viên trong Câu lạc bộ và các em nhỏ không ai khác chính là ông Hồ Xuân Thể, người duy nhất của Câu lạc bộ Ca trù Đông Dương được phong danh hiệu Nghệ nhân dân gian. Từ khi thành lập đến nay, đội ca trù nhí đã có hàng chục buổi biểu diễn khắp trong huyện và tỉnh, trong đó có 2 lần biểu diễn ở cấp tỉnh. Hễ ở đâu có tổ chức lễ hội, lễ kỷ niệm không thể thiếu một vài tiết mục hát Ca trù của các em.

Đội ngũ đào, kép của Câu lạc bộ Ca trù làng Đông Dương ngày càng được trẻ hóa, tiếp tục sưu tầm, sáng tác, luyện tập để phục vụ nhân dân trong làng và các làng vùng lân cận. Ca trù thực sự gắn bó với đời sống của nhân dân nơi đây. Với họ, Ca trù đã trở thành một sinh hoạt văn hóa không thể thiếu được, một món ăn tinh thần mang tính đậm đà bản sắc dân gian.

Ca trù Đông Dương đã bước đầu hồi sinh, đó là điều đáng mừng. Song những người có kỹ năng hát và sử dụng các nhạc cụ Ca trù ở làng chỉ đếm trên đầu ngón tay và đã nhiều tuổi. Việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy thực tế mới nằm trên sách vở. Còn để đưa Ca trù vào cuộc sống sinh hoạt của người dân là rất khó vì thế cần phải có lớp kế cận để “giữ lửa” cho môn nghệ thuật truyền thống của cha ông để lại. Ca trù không chỉ khó về giai điệu mà ca từ cũng rất khó hiểu bởi hầu hết ngôn từ là từ Hán cổ hoặc Hán - Việt. Vì vậy, để những người trẻ đến được với Ca trù, hiểu và hát hay những điệu Ca trù này là điều không dễ. Càng không dễ để nắm được cái hồn, thần thái của môn nghệ thuật thính phòng bác học này. Bảo tồn và truyền dạy thế nào, chế độ đãi ngộ ra sao... đang là một trong những vấn đề cấp bách...

Ngọc Linh